Жиі қойылатын сұрақтар

Күнделікті негіз қарапайым. Таңертең — заряды мен жүйенің жұмысын тексеріп, процессорды оянған уақыттың барлығына тағу. Күн бойы — баламен көп сөйлесу: болып жатқанға түсініктеме беру, заттар мен дыбыстарды атау, оқу, ән айту, дыбыс шығаратын ойыншықтармен ойнау. Баланың назарын тұрмыстық дыбыстарға аудару және олардың көзін көрсету. Күніне 5--10 минуттық бірнеше қысқа ойын-«есту» эпизодтарын бөлу. Кешке — процессорды шешу, катушка астындағы теріні қарау, жабдықты кептіру мен зарядтауға қою, сондай-ақ күн бойғы бақылауларды қысқаша жазып қою. Мұндай тәртіп тез әдетке айналады және балаға есту дамуы үшін тұрақты орта жасайды.

Қажеттінің бәрі үйде бар. Дыбыс шығаратын затты (әуезді телефон, кілттер) жасырып, баламен бірге іздеңіз. Қасықпен әртүрлі заттарды тықылдатыңыз — «не қалай дыбысталады». «Дыбыс — әрекет» ойынын ойнаңыз: тықыл естілді — секіреміз, «топ-топ» естілді — жүреміз. Баланы басқа бөлмеден атымен шақырыңыз. Пакетті сыбдырлатыңыз, суды құйыңыз, ыдысты сылдырлатыңыз — және осы дыбыстарды атаңыз. Суреттерді көрсетіп, кейіпкерлерді дыбыстап («сиыр — мөө-ө»), кітап оқыңыз. Қимылдары бар әндер айтып, бала жалғасын «сұрайтындай» кідіріс жасаңыз. Бұл ойындардағы басты нәрсе — ересек адамның эмоционалды араласуы және балаға үн қатуға уақыт беретін кідіріс.

Қарапайым жағдайлардан бастаңыз: аз қашықтық, тыныш бөлме, бала ойынға беріліп кетпеген кез. Атын әдеттегі дауыс қаттылығымен шақырып, бірнеше секунд күте тұрыңыз — бірден көп рет қатарынан қайталамаңыз. Егер бала үн қатса, міндетті түрде бекітіңіз: жымиыңыз, құшақтаңыз, қызықты бірдеңе көрсетіңіз — атына жауап беру «өтелуі» керек. Реакция болмаса, жақынырақ келіп, қайта шақырыңыз, қажет болса, назарын жайлап аударыңыз. Біртіндеп қиындатыңыз: үлкенірек қашықтықтан, арқасынан, басқа бөлмеден шақырыңыз. Атын тексеруге айналдырмаңыз және «жай ғана» ондаған рет шақырмаңыз — әйтпесе бала оны елемеуге үйренеді.

Балаға маңызды, қарама-қайшы, көзін көрсету оңай дыбыстар қолайлы: есікті қағу мен есік қоңырауы, телефон қоңырауы, судың шуылы, ыдыстың сылдыры, шаңсорғыш немесе шәйнектің ызыңы, пакеттің сыбдыры, көшедегі иттің үруі, көлік сигналы, отбасы мүшелерінің дауыстары. Қатты және байқалатын дыбыстардан бастап, біртіндеп ақырынырақтарын қосыңыз. Әр жолы баланың назарын аударыңыз: «Естіп тұрсың ба? Бұл — шәйнек!» — және көзін көрсетіңіз. Осылайша дыбыстар шудан гөрі мағынаға ие болады.

Кішкентай бала үшін бір ұзақ сабақтан гөрі 5--15 минуттық бірнеше қысқа эпизод тиімдірек: нәрестелердің зейіні тез таусылады. Бағдар — жуыну, киіну, серуендеу, тамақ дайындау сияқты әдеттегі істерге енгізілген күніне 3--5 осындай ойын эпизоды. Бұл ретте шын мәнінде «сабақ» болатын нәрсе — қарым-қатынастың барлық уақыты: түсініктеме беру, оқу, әндер. Ұзақтығы мен күрделілігі баланың жасы мен мүмкіндіктеріне қарай таңдалады — сіздің жағдайыңызға нақты бағдарды сурдопедагог береді.

Алдымен себебін түсініңіз. Мүмкін, тапсырмалар тым күрделі немесе бірыңғай, бала шаршаған, уақыты сәтсіз таңдалған, немесе сабақтар емтиханға ұқсап кеткен шығар. Талапты төмендетіңіз: балаға оңай келетінге қайта оралып, оны ол ұнататын ойында жасаңыз. Эпизодтарды бірнеше минутқа дейін қысқартып, оларды жиірек өткізіңіз. Баланың қызығушылығына еріңіз: өзі таңдаған ойынды дыбыстаңыз, өзіңіздікін таңбаманыз. Бас тартумен емес, табыспен аяқтаңыз. Егер қарсылық тұрақты болса және процессордан бас тартумен қатар жүрсе, жағдайды сурдопедагогпен талқылаңыз — мүмкін, сабақ бағдарламасын қайта қарау немесе баптауды тексеру қажет шығар.

Жоқ. Мәжбүрлеу және үнемі талап ету («Қайтала!», «Дұрыс айт!») баланың тыңдау мен қарым-қатынасқа теріс көзқарасын қалыптастырады — яғни мақсатқа қарсы жұмыс істейді. Сөйлеу жауап беру міндетінен емес, қарым-қатынас жасау ниетінен дамиды. Талап етудің орнына тыңдау мен сөйлеу қызықты әрі тиімді болатын жағдайлар жасаңыз: таныс әндегі қызықты кідірістер, кеңес керек ететін «ұмытшақ» ересек, «сөйлейтін» ойыншық. Қателерді жұмсақ түзетіңіз — жай ғана өз репликаңызда сөзді дұрыс қайталап, «тағы да айтшы» демей-ақ.

Баланың бұрыннан ұнататынынан бастаңыз. Көлікті ұнатса — оларды дыбыстаңыз («би-би», «врум»), дыбыс сигналы бойынша көлік жүретін гараж құрыңыз. Жасырынбақты ұнатса — дыбыс шығаратын заттарды жасырыңыз. Шомылу суды құю мен «тап-тап» ойынына, жинау-терген пәтер бойынша дыбыс көздерін іздеуге айналады. Тосынсый мен эмоция қосыңыз: күтпеген дыбыстар, әсірелеген мимика, «бұл не еді?» деген көңілді кідірістер. Рөлдермен алмасыңыз — бала өзі «дыбысты жасырсын» немесе сізді шақырсын. Ойын бала қызығып, «шұғылданып жатқанын» аңғармағанда жұмыс істейді: тыңдау тапсырма емес, ләззаттың бір бөлігіне айналады.

Бұл жаста бәрі эмоционалды қарым-қатынас пен қарапайым ойындарға негізделеді. Қолайлылары: дыбыс шығаратын ойыншықтарға реакция және «қай жерде сылдырады» деп іздеу; бала таныс жерді күтетін тақпақтар мен әндермен «тізеде» ойындар; суреттер мен ойыншықтармен жануарлар мен көлікке еліктеу («мөө», «ау-ау», «би-би»); саусақ ойындары; «көрінбек-қашпақ» пен жасырынбақ; режим сәттеріне қысқа сөйлемдермен түсініктеме беру; ересек адам дыбыстайтын үлкен суреттері бар кітаптар. Нәрестені кез келген қолжетімді тәсілмен — көзқараспен, ыммен, дыбыспен — «жауап беруге» шақырып, кідіріс жасаған пайдалы. Бұл жастағы сабақтар — жеке сабақтар емес, күтім мен ойынға тоқылған минуттар.

Ересектеу балалармен неғұрлым құрылымды жұмыс істеуге болады. Естіп ажырату: бірнешеуінің ішінен аталған суретті немесе затты таңдау, ерінге сүйенбей нұсқауды орындау («доп пен кітапты әкел»). Есту жады: 2--3 сөзден тұратын тізбекті қайталау, екі сатылы өтінішті есте сақтап орындау. Көзді жұмып «дыбысты тап» ойындары, сөйлеу тапсырмалары бар лото мен жүру ойындары, жұмбақтарды және таныс әндерді «бөлшектеп» тану. Қысқа әңгімелерді қайта айту, таныс ертегідегі сөйлемдерді аяқтау, диалогі бар рөлдік ойындар (дүкен, дәрігер) пайдалы. Біртіндеп қиындықтар қосыңыз: үлкенірек қашықтық, ақырын фондық шу, көзбен көрместен сөйлеу. Нақты тапсырмалар жиынтығын баланың ағымдағы даму кезеңіне қарай сурдопедагогпен келіскен жөн.