Жиі қойылатын сұрақтар

Алғашқы күндері сөйлеу процессорының нұсқаулығын мұқият оқып шығып, қабылдауда сурдологтың жеке ұсыныстарын жазып алған жөн — оларға уақыт өте келе қайта оралу үшін. Процессорды күн сайын кептіріп отырыңыз — Advanced Bionics жүйелері үшін жеткізілім жиынтығына кіретін кептіргіш жинақты пайдалану ыңғайлы. Аккумуляторларды зарядтап, оларды кезекпен қолданыңыз: осылайша бала дыбыссыз қалмайды, ал қуат элементтері ұзағырақ қызмет етеді. Маман басқаша нұсқау бермесе, процессорды бала оянған уақыттың барлығында тағып жүріңіз және баланың реакцияларын бақылаңыз — оларды жазып отырған пайдалы. Жүйенің құрамдастарына тек нұсқаудан өткен отбасы мүшелерін ғана жақындатыңыз. Туындаған барлық сұрақтарды жазып алып, орталық мамандарына қойыңыз — алғашқы апталарда бұл мүлдем қалыпты жағдай.

Иә, бұл күтілетін жағдай. Алғашқы қосу кезінде абайлап, дыбысы қатты емес бағдарламалар пайдаланылады, сондықтан бала әдетте тек өте қатты дыбыстарды ғана байқайды. Оның үстіне, бала бұрын естімеген болса, ол өз атының қалай естілетінін жай ғана білмейді — бұған әлі үйрену керек. Атына реакция біртіндеп, дыбысы қаттырақ бағдарламаларға көшу және есту тәжірибесі жинақталу барысында пайда болады.

Есіктің тарс етуі, иттің үруі, ыдыстың сыңғыры сияқты өте қатты тұрмыстық дыбыстарға көптеген балалар алғашқы күндерден-ақ үн қата бастайды. Ақырынырақ дыбыстарды бала біртіндеп, дыбысы қаттырақ бағдарламаларға көшу және жаңа сезімдерге үйрену барысында байқайды — әдетте алғашқы апталар мен айлар ішінде. Бұл мерзімдер шамамен алынған: жаңа реакцияларды белгілеп отырып, олар туралы баптау кезінде маманға айту пайдалы.

Балалардың бастапқы жағдайлары әртүрлі, және бұл қарқынға тікелей әсер етеді. Есту қабілетінің төмендеу ұзақтығы мен дәрежесі, имплантация жасалған жас, операцияға дейінгі есту тәжірибесі (мысалы, бала есту аппараттарын таққан-таппағаны), даму ерекшеліктерінің қосарлана жүруі маңызды. Қосқаннан кейін көп нәрсе баланың процессорды оянған уақыттың барлығында тағып жүруіне, баптаудың қаншалықты дәл таңдалғанына және сабақтардың — сурдопедагогпен де, үйде де — қалай ұйымдастырылғанына байланысты. Сондықтан екі баладағы әртүрлі қарқын біреудің «жүйесі нашар жұмыс істейді» дегенді білдірмейді. Басқалардың нәтижесіне емес, өз балаңыздың динамикасына назар аудару пайдалырақ: оның өткен айға қарағанда жаңа реакциялары пайда бола ма.

Жақсы белгілер — дыбысқа жауап ретінде мінез-құлықтың кез келген өзгерісі: бала тоқтап қалады, таңғалады, көзін жыпылықтатады, дыбыс көзін көзімен іздейді, оған қызығушылық танытады. Кейде жаңа сезімдерден жеңіл абдырау немесе тіпті қорқу да кездеседі — бұл да дыбыстың балаға жеткенін білдіреді. Біртіндеп мұндай реакциялар көбейіп, олар барған сайын ақырын дыбыстарға да пайда бола бастайды.

Мына жағдайлар назар аударуды қажет етеді:

• бала бұрын реакция білдіріп келген өте қатты дыбыстарға үн қатпай қойды;
• бала процессорды тағудан бас тартады немесе оны жылап жұлып тастайды;
• катушка тиетін жерде терінің қызаруы, ісінуі немесе ауыруы пайда болды;
• бала операция жасалған құлақ аймағында ауырсынуға шағымданады немесе қолайсыздық танытады;
• операция аймағынан бөлінділер шыға бастады.

Қызару, ауырсыну, ісіну немесе бөлінділер болса, ЛОР-дәрігерге немесе хирургқа қаралу қажет. Егер есту реакциялары өзгерсе, ал сыртқы медициналық белгілер болмаса, алдымен жабдықты тексеріңіз (заряд, кабель, катушка), содан кейін баптау жөніндегі маманмен байланысыңыз. Жүгінуді кейінге қалдырмаған жөн: себебі неғұрлым тезірек анықталса, бала соғұрлым толыққанды дыбыссыз аз уақыт өткізеді.

Егер дыбыс балаға жетпесе, реакция мүлдем болмайды — тіпті өте қатты және күтпеген сигналдарға да. Егер бала естіп тұрса, бірақ дыбыстың мағынасын әлі түсінбесе, реакция бар, дегенмен ол әрдайым анық бола бермейді: ол тоқтап қалады, бет әлпеті өзгереді, ойынын тоқтатады, көзімен көзін іздей бастайды, бірақ дыбысты нақты затпен немесе оқиғамен байланыстырмауы мүмкін. Түсіну кейінірек, тәжірибе арқылы келеді: ересектер не сылдырағанын, не тарсылдағанын немесе кімнің шақырғанын бірнеше рет көрсеткенде. Егер қатты дыбыстарға реакция мүлдем жоғалса, алдымен жабдықты нұсқаулық бойынша тексеріп, содан кейін баптау жөніндегі маманға жүгініңіз.

Иә, мұндай жағдай кездеседі, әсіресе алғашқы айларда. Дыбыстың бағытын анықтау — біртіндеп қалыптасатын және бір құлақпен естігенде әсіресе қиынға соғатын жеке дағды. Оның үстіне, бала сигналды естуі мүмкін, бірақ оны маңызды деп санамауы, ойынға беріліп кетуі немесе көп жаңа дыбыстардан шаршауы мүмкін. Бірыңғай, көп рет қайталанған сигналдар да басты бұруды тудырмай қалады — бала оларға үйреніп кетеді. Сондықтан тек бұрылуларды ғана емес, реакциялардың барлық спектрін бағалаңыз: тоқтап қалу, қарау, мимика мен белсенділіктің өзгеруі.

Кохлеарлық имплантациядан кейін бала дыбыстарға қолжетімділік алады, бірақ оларды әлі түсінікті сөйлеуге айналдыра алмайды. КИ жүйесі есту қабілетін туғаннан есту қабілеті бар балада жұмыс істейтіндей етіп «қоспайды». Алдымен миға дыбысты байқауды, шуды дауыстан ажыратуды, сөздерді ажыратуды, оларды мағынамен байланыстыруды үйрену керек — және тек содан кейін ғана сөздерді өз сөйлеуінде қолдана бастайды. Шын мәнінде, қосқаннан кейін есту және сөйлеу дамуының жаңа кезеңі басталады: дыбысты байқау → оған назар аудару → ажырату → сөздерді түсіну → алғашқы сөздер → сөйлемдер.

Қарқынға имплантация жасалған жас, операцияға дейінгі есту тәжірибесі, процессорды тұрақты тағу, баптау сапасы, сурдопедагог пен логопедпен сабақтар, сондай-ақ баланың үйде күнделікті еститін тірі сөйлеу көлемі әсер етеді. Ерте қосу және жүйелі есту-сөйлеу жұмысы сөйлеудің жақсы дамуына мүмкіндікті арттырады, бірақ әр баланың қарқыны өзінікі.

Бейімделу кезеңінде мыналарды істемеген жөн:

• Процессорды қажетсіз жерде «дем алу үшін» шешіп тастау. Балаға оянған уақыттың барлығында дыбыстарға тұрақты қолжетімділік қажет: есту тәжірибесі неғұрлым көп болса, ми дыбыстарды тани отырып, оларды мағынамен байланыстыруды соғұрлым тез үйренеді.
• Лезде нәтиже күту. Алғашқы реакциялар болжауға көнбеуі мүмкін: бала дыбыстардан қорқуы немесе атына үн қатпауы мүмкін. Бұл жүйенің «жұмыс істемейтінін» білдірмейді — КИ арқылы естуге әлі үйрену керек.
• Қарым-қатынасты үздіксіз тексеруге айналдыру («Естіп тұрсың ба?», «Бұл не?», «Қайтала!»). Қысым шаршату мен қарсылықты тудырады. Тыңдауды өмірге енгізген пайдалырақ: әрекеттерге түсініктеме беру, оқу, ән айту, айналадағы дыбыстарды атау.
• Баптау мен оңалту сабақтарын жіберіп алу. Баптау баланың қабылдау дамуынан қалыспай отыруы керек, ал сабақтар мидың естігенді ажыратып, түсінуді үйренуіне көмектеседі.
• Техникалық ақауларға көңіл бөлмеу. Егер бала кенеттен нашарлау реакция бере бастаса немесе процессорды жиірек шешіп тастаса, зарядты, кабельді, катушканы және бекітілуін тексеріңіз, ал мәселе сақталса, орталықпен байланысыңыз.
• Баланы үнемі шу ішінде ұстау. Фондық жұмыс істеп тұрған теледидар және бірнеше дыбыс көзінің бір мезгілде болуы міндетті қиындатады. Басында тыныш орта пайдалырақ: бір сөйлеуші, жақын қашықтық, қысқа әрі түсінікті сөйлемдер.

Advanced Bionics сөйлеу процессорларында күнделікті бақылау құралдары қарастырылған, және өзі туралы мәселені айта алмайтын бала үшін бұл аса маңызды. Негізгі көмекші — жарық индикаторы: маман оны қалай баптағанына байланысты, индикатор микрофонның дыбысты қабылдап жатқанын көрсетуі, заряд деңгейі туралы немесе имплантпен байланыстың бұзылғаны туралы хабарлауы мүмкін. Түстің және жыпылықтау режимінің нақты мәні әртүрлі модельдерде әртүрлі болады және баптауға байланысты, сондықтан процессорыңыздың нұсқаулығымен және қосу кезінде берілген естелік-парақшамен салыстырыңыз — мәндерді нақтылауға орталық маманы да көмектеседі. Қосымша баланың мінез-құлқына назар аударыңыз: дауысқа және қатты дыбыстарға әдеттегі реакциялар сақталып тұр ма. Егер индикатор мәселе туралы сигнал берсе немесе реакциялар айтарлықтай өзгерсе, үйде тексеру жүргізіңіз (заряд, қосылымдар, катушка) және қажет болса, сервистік қызметке жүгініңіз.