Есту мен көру қабілетінің бұзылыстары тек қарттардың мәселесі ғана емес. Олар балаларда, жасөспірімдерде, еңбекке қабілетті жастағы адамдарда диагнозы қойылады. Ең алаңдататыны: көпшілік есту немесе көру қабілетін жоғалтып жатқанын өмірге айтарлықтай кедергі жасай бастағанша сезінбейді.

Бұл мақалада біз көру мен есту қабілетінің бұзылыстары қандай болатынын, оларды уақытылы қалай тануға болатынын және заманауи медицина не ұсынатынын — соның ішінде Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында жұмыс істейтін «Мир Слуха» клиникасын — егжей-тегжейлі қарастырамыз.

Есту қабілетінің бұзылыстары: түрлері, себептері, тәуекелдері

Есту бұзылыстарының түрлері

1. Кондуктивтік нашар естушілік Сыртқы немесе орта құлақтағы дыбыстың өтуі бұзылған. Мүмкін себептері — күкірт тығындары, отит, құлақ пердесінің жарақаттары. Әдетте емге жақсы көнеді.

2. Нейросенсорлық (сенсоневральдық) нашар естушілік Ішкі құлақ (ұлу) немесе есту нерві зақымдалған. Ересектер мен қарттарда ең жиі кездесетін тип. Себептері — жас, шу, диабет, тамырлық патологиялар.

3. Аралас нашар естушілік Екі механизмді де біріктіреді — жиі қарттарда және созылмалы ЛОР-аурулары бар адамдарда байқалады.

4. Орталық есту бұзылыстары Есту бар, бірақ ми дыбыстарды дұрыс өңдей алмайды. Инсульттарда, деменцияда, балалардың неврологиялық бұзылыстарында кездеседі.

Есту қабілетін неліктен уақытылы диагностикалау маңызды?

• Балаларда: есту — сөйлеу мен ойлауды дамытудың негізі. Мидың сөйлеу аймақтарын ынталандырусыз қайтымсыз кешігулер қалыптасады.
• Ересектерде: нашар естушілік — деменция, депрессия мен әлеуметтік оқшаулану тәуекел факторы.

Lin et al. (2013, JAMA Intern Med) бойынша, есту қабілетін жоғалтқан қарт адамдарда есту қабілеті бар құрдастарымен салыстырғанда когнитивтік төмендеу қаупі 2–5 есе жоғары.

Көру қабілетінің бұзылыстары: тек жас емес

Негізгі түрлері

1. Рефракциялық қателіктер

• Жақын көрушілік
• Алыс көрушілік
• Астигматизм
• Пресбиопия (жасқа байланысты алыс көрушілік)

2. Катаракта Хрусталиктің лайлануы. Әлемдегі соқырлықтың негізгі себебі. Хирургиялық жолмен жақсы емделеді.

3. Глаукома Көзішілік қысымның жоғарылауы көру нервінің қайтымсыз өліміне әкеледі. Ауырусыз, бірақ сумаң ауру. Өмір бойы бақылауды қажет етеді.

4. Жасқа байланысты макулалық дегенерация (ЖМД) Қарттардағы орталық көру қабілетінің бұзылуы. Баяу дамиды, бірақ соқырлыққа әкелуі мүмкін.

5. Диабеттік ретинопатия Қант диабетінің асқынуы. Торқабықты зақымдайды, жиі белгісіз дамиды.

Көру мен есту: қос тәуекел

Есту мен көру қабілеті бір мезгілде бұзылған адамдарда мыналарға деген қабілет күрт төмендейді:

• кеңістікте бағдарлану;
• қарым-қатынас жасау;
• оқу мен жұмыс істеу;
• әлеуметтік өмірге қатысу.

Бұл әсіресе мультисенсорлық бұзылыстары бар қарт адамдар мен балалар үшін ауыр.

Маңызды: есту немесе көру қабілетінің аздаған төмендеуі де назарды қажет етеді — әсіресе созылмалы аурулар (диабет, гипертония) кезінде, 50 жастан кейін, тұқым қуалаушылық ауыртпалығы болғанда.

Көмек қажет екенін қалай түсінуге болады?

Есту қабілетінің бұзылу белгілері:

• сіз барған сайын жиі қайта сұрайсыз;
• шулы ортада сөйлеуді түсіну қиын;
• теледидарды әдеттегіден қаттырақ қосасыз;
• бала дауысқа жауап бермейді немесе жасына қарай аз сөйлейді.

Көру қабілетінің бұзылу белгілері:

• бұлыңғырлық, қосарланып көру;
• көздің тез шаршауы;
• оқу кезінде бас ауыруы;
• мәтінді жақын немесе алыс ұстау қажеттілігі;
• түнгі көру қабілетімен қиындықтар.

Заманауи шешімдер

Есту

«Мир Слуха» клиникасында қол жетімді:

• ең жаңа жабдықпен диагностика;
• жеке ерекшеліктерге бейімделген есту аппараттары;
• ауыр нашар естушілікте кохлеарлық имплантация;
• реабилитация: есту қабілетін қабылдауға үйрету, логопед пен сурдопедагогпен жұмыс.

Есту аппаратын таңдау — жай ғана «дыбысты күшейту» емес. Бұл есту ерекшеліктеріңізге, жақындарыңыздың дауыс тембріне және үйреншікті акустикалық ортаға сәйкес нәзік реттеу.

Көру

Офтальмологтар мыналарды ұсынады:

• 40 жастан кейін жыл сайын тексерту;
• көзішілік қысымды бақылау;
• рефракциялық бұзылыстарды түзету;
• қажет болса — хирургиялық емдеу (катаракта, глаукома және т.б.);
• торқабықтың жасқа байланысты өзгерістерінде витаминотерапия.

«Мир Слуха» клиникасы не жасайды

• Есту қабілетіне маманданған — скринингтен имплантацияға дейін.
• Есту мен көру қабілетінің үйлесімді бұзылыстары бар науқастармен жұмыс жасауға үйретілген мамандар.
• Көру қабілеті ішінара немесе толық жоғалған адамдарға арналған бейімдеуші есту технологиялары.
• Балалармен, ересектермен және қарттармен жұмыс.

Есту қабілетіне назар аудару — ақыл-ойды, тәуелсіздікті және өмір сапасын сақтауға инвестиция.

Қорытынды

Есту мен көру қабілетінің бұзылыстары — назарсыз қалдыруға болмайтын жиі және қауіпті жағдайлар. Осы сезімдердің бірін жоғалту өмір сапасын төмендетеді. Екеуін де жоғалту — толық оқшаулануға қауіп төндіреді.

Ерте диагностика, дұрыс түзету және заманауи реабилитация пациенттердің көпшілігіне белсенді өмірге оралуға мүмкіндік береді. «Мүлдем нашарлағанша» күтпеу маңызды.

Есту скринингінен бүгін өтіңіз — бұл тегін, онлайн қол жетімді және тек бірнеше минут алады.

Онлайн-скринер

Дереккөздер

1. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Есту туралы дүниежүзілік баяндама. ДДСҰ, 2021.
2. Lin F.R. және басқалар. Қарт адамдардағы есту қабілетінің жоғалуы мен когнитивтік төмендеу. JAMA Internal Medicine. 2013;173(4):293–299.
3. Bourne R.R.A. және басқалар. Соқырлық пен алыс және жақын көру бұзылыстарының таралу тенденциялары. The Lancet Global Health. 2021;9:e130–e143.
4. Deal J.A. және басқалар. Есту бұзылыстарын емдеу және когнитивтік нәтижелер. The Lancet. 2023;402(10399):847–857.
5. Lee D.J. және басқалар. Қарттардағы көру мен есту бұзылыстары және өмір сапасы. Journal of Aging and Health. 2020;32(7–8):611–620.
6. Ұлттық көз институты (NIH). Жиі кездесетін көз аурулары. 2023.